اخوان ثالث؛ «زمستان»، زندان، آیین «مزدشت» و گوری کنار فردوسی
مهدی اخوان ثالث (۱۳۰۷–۱۳۶۹)، که با نام «م. امید» شعر میگفت، از بزرگترین شاعران معاصر فارسی است؛ شاعری که زبان استوار خراسانی کهن را با شعر نو درآمیخت و شعر شکست و ناامیدی یک نسل را سرود. زندگیاش هم به اندازهٔ شعرش تلخ و پرماجرا بود.
آهنگرزادهای از مشهد
اخوان در مشهد به دنیا آمد. پدرش عطار و طبیب سنتی بود و خود او در هنرستان، آهنگری خواند. از نوجوانی شعر میگفت و در انجمنهای ادبی مشهد قصیده و غزل به سبک قدما میسرود. بعدها به تهران آمد و معلم شد و با شعر نیما آشنا شد؛ آشناییای که راه شعرش را عوض کرد.
زندان و «زمستان»
اخوان از هواداران جنبش ملی و نزدیک به جریانهای چپ بود. پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ بازداشت و مدتی زندانی شد. شکست جنبش و تجربهٔ زندان، در دفتر «زمستان» که چند سال بعد منتشر شد، به شعری بدل شد که نماد ناامیدی یک نسل است: شعری که در آن سلام کسی پاسخ داده نمیشود و همه سر در گریبان دارند.
پس از آن «آخر شاهنامه» و «از این اوستا» آمدند؛ دفترهایی که در آنها اسطورههای ایرانی و قهرمانان شکستخورده جایگاهی ویژه دارند.
آیین مزدشت
یکی از جنجالیترین جنبههای زندگی اخوان، آیینی بود که برای خودش ساخت: «مزدشت»، که آن را آمیزهای از اندیشههای مزدک و زرتشت میدانست. این آیین بیان دلبستگی عمیق او به ایران پیش از اسلام و آرمان عدالت اجتماعی بود. اخوان آشکارا از آن سخن میگفت و همین، او را آماج انتقاد و بدگمانی بسیاری کرد؛ برخی آن را ژستی شاعرانه میدانستند و برخی باوری جدی.
تنگدستی
اخوان تقریباً همهٔ عمر با تنگدستی زندگی کرد. معلمی کرد، در رادیو و تلویزیون کار کرد و در دانشگاه درس داد، اما هیچگاه از دغدغهٔ نان رها نشد. پس از انقلاب، او را بازنشستهٔ اجباری کردند و حقوقش هم مدتی قطع شد. با این همه، او در ایران ماند و از رفتن سر باز زد.
اخوان با شاملو، دولتآبادی و دیگر همنسلانش گفتوگوها و مناظرههایی داشت که برخیشان منتشر شدهاند:
سفر آخر و گوری کنار فردوسی
در ۱۳۶۹ اخوان برای نخستین بار به دعوت نهادی فرهنگی به آلمان رفت و در چند شهر اروپا شعر خواند. چند هفته پس از بازگشت، در ۴ شهریور ۱۳۶۹ در تهران درگذشت. او خواسته بود کنار فردوسی، شاعری که شیفتهاش بود، به خاک سپرده شود و پیکرش را در توس، در باغ آرامگاه فردوسی، دفن کردند؛ تصمیمی که در آن روزگار خود بحثبرانگیز بود.
گزیدهٔ شعرهای اخوان، «سر کوه بلند»، برای آشنایی با او شروع خوبی است:
پرسشهای متداول
مزدشت چیست؟
آیینی ساختهٔ خود اخوان که آن را آمیزهای از اندیشههای مزدک و زرتشت میدانست؛ بیانی از دلبستگی او به ایران پیش از اسلام و آرمان عدالت.
اخوان ثالث چرا زندانی شد؟
او از هواداران جنبش ملی و نزدیک به جریانهای چپ بود و پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ مدتی زندانی شد.
اخوان ثالث کجا دفن است؟
در توس، در باغ آرامگاه فردوسی؛ چنان که خودش خواسته بود.
رایگان
رایگان
رایگان
رایگان
رایگان

