هوشنگ ابتهاج؛ گالیا، زندان ۱۳۶۲ و آنچه سایه بعدها دربارهٔ بازجوییها گفت
فهرست مطالب
امیرهوشنگ ابتهاج (۱۳۰۶–۱۴۰۱)، که با نام شعری «سایه» شناخته میشود، از محبوبترین غزلسرایان معاصر بود؛ شاعری که شعرهایش را شجریان و ناظری خواندند و «ایران ای سرای امید» را نسلها زمزمه کردند. اما پشت این تصویر، زندگیای پر از عشق، سیاست، زندان و جنجال است که خود سایه در سالهای پیری بخشی از آن را بیپرده روایت کرد.
گالیا
سایه در رشت به دنیا آمد و نخستین دفتر شعرش را در نوزدهسالگی منتشر کرد. به روایت خودش در گفتوگوهای سالهای پیری، در جوانی دل به دختری ارمنی به نام گالیا بست؛ عشقی که به ازدواج نرسید اما رد آن را در شعرهای نخستینش دیدهاند. او در ۱۳۳۸ با آلما مایکیال ازدواج کرد و چهار فرزند داشتند.
گلها و استعفا
سایه ۲۲ سال در کارخانهٔ سیمان کار کرد و در دههٔ ۱۳۵۰ به رادیو دعوت شد تا برنامههای «گلهای تازه» و «گلچین هفته» را اداره کند؛ برنامههایی که بسیاری از ماندگارترین آوازهای موسیقی ایرانی در آنها ضبط شد. پس از کشتار ۱۷ شهریور ۱۳۵۷، سایه همراه گروهی از هنرمندان، از جمله شجریان، در اعتراض از رادیو استعفا داد.
بازداشت ۱۳۶۲
پس از انقلاب، سایه به حزب توده نزدیک بود؛ حزبی که در سالهای نخست انقلاب آزادانه فعالیت میکرد. در اردیبهشت ۱۳۶۲، پس از بازداشت رهبران حزب توده، مأموران به خانهٔ سایه رفتند و او را هم بازداشت کردند. اموال برخی بستگانش هم مصادره شد. او را به زندان کمیتهٔ مشترک بردند و مدتها در انفرادی و بیخبر از خانواده نگه داشتند.
اعترافها
همان ماهها رهبران حزب توده، از نورالدین کیانوری تا احسان طبری، در برنامههایی تلویزیونی به «خیانت» و «جاسوسی» اعتراف کردند؛ اعترافهایی که بسیاری از جمله خانواده و یاران آنها، و بعدها پژوهشگران تاریخ زندان در ایران، آنها را زیر فشار و شکنجه دانستند. گاه گفته میشود سایه هم در این برنامهها حاضر شد؛ اما در منابع معتبر، نشانی از مصاحبه یا اعتراف تلویزیونی او نیست و خود او هم در گفتوگوهای مفصلش از چنین چیزی سخن نگفته است.
آنچه سایه بعدها گفت
سایه در سالهای پیری، بهویژه در کتاب گفتوگومحور «پیر پرنیاناندیش»، از زندان بیپرده سخن گفت. به گفتهٔ خودش او را ۸۴ روز چشمبسته در راهرویی کنار دستشویی نگه داشتند و حتی هنگام خواب هم چشمبندش را باز نمیکردند. روایت کرده که روزی از بلندگوهای زندان صدای «ایران ای سرای امید»، شعری که خودش سروده بود، پخش شد و او به گریه افتاد؛ و همبندش از او پرسید اگر سرایندهٔ این شعر است، پس چرا اینجاست؟
دربارهٔ رفتارش با بازجوها گفته است که با آنها همانگونه رفتار کرد که با نزدیکترین دوستانش. سالها بعد که از همان زندان، که اکنون به موزهٔ عبرت تبدیل شده، دیدن کرد، با طعنه گفت آن بازدید برایش «تجدید خاطره» بود و اینکه در آنجا تنها از زندانهای دوران شاه سخن گفته شده است.
نامهٔ شهریار
سایه در ۴ اردیبهشت ۱۳۶۳ آزاد شد. گفته میشود میانجیگری دوست دیرینش، محمدحسین شهریار، در آزادی او نقش داشت؛ شهریار در نامهای به رئیسجمهور وقت نوشته بود که وقتی سایه را زندانی کردند، فرشتهها بر عرش گریستند. اما همین دوستی هم سرانجام به جنجال کشید: منتقدان سایه میگویند او در «پیر پرنیاناندیش» از شهریار به تندی و ناسپاسی یاد کرده است.
جنجالهای دیگر
سایه با محمدرضا شجریان، که بسیاری از شعرهایش را خوانده بود، هم رابطهای پرفرازونشیب داشت. به روایت کتابهایی که پس از او منتشر شد، سایه گاه شجریان را به مالدوستی متهم میکرد و منتقدانش اختلاف آن دو را به نگاه حزبی سایه نسبت دادند؛ روایتی که هواداران سایه آن را نمیپذیرند.
پس از آزادی، سایه بیشتر به غزل و قالبهای کهن بازگشت و سالها بر دیوان حافظ کار کرد؛ حاصل کار، «حافظ به سعی سایه»، از تصحیحهای پرخوانندهٔ دیوان حافظ شد.
کلن و رشت
سایه از ۱۳۶۶ با خانوادهاش در کلن آلمان زندگی کرد و هر سال چند بار به ایران میآمد. در ۱۹ مرداد ۱۴۰۱ در ۹۴ سالگی در کلن درگذشت. پیکرش را به ایران آوردند و در رشت به خاک سپردند. مراسم تشییعش هم بیجنجال نماند: گروهی از دوستدارانش و کانون نویسندگان گفتند حکومتی که روزی او را زندانی کرده بود، اکنون میکوشد مراسمش را «مصادره» کند؛ در حالی که مقامهای رسمی پیام تسلیت فرستادند و وزارت ارشاد در برگزاری مراسم پیشقدم شد.
«سیاهمشق» و «پیر پرنیاناندیش» را به زودی به کتابخانه اضافه میکنیم.
پرسشهای متداول
هوشنگ ابتهاج چرا زندانی شد؟
در اردیبهشت ۱۳۶۲، پس از بازداشت رهبران حزب توده، او هم که از نزدیکان این حزب بود بازداشت شد و حدود یک سال در زندان کمیتهٔ مشترک ماند.
آیا سایه اعتراف تلویزیونی کرد؟
رهبران حزب توده در همان ماهها اعترافهای تلویزیونی کردند، اما در منابع معتبر از مصاحبه یا اعتراف تلویزیونی سایه نشانی نیست. او بعدها از سختیهای زندان و بازجوییها سخن گفت.
سایه چگونه آزاد شد؟
در ۴ اردیبهشت ۱۳۶۳ آزاد شد. گفته میشود نامهٔ شهریار به رئیسجمهور وقت در آزادی او نقش داشت.


